Sáng 17/10/2026, Quỹ Hỗ trợ bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam tham dự Hội thảo khoa học quốc tế lần thứ hai “Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số” (SSHE 2026) tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Khoa học Nhân văn, với chủ đề “Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản trong thời đại số”. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 75 năm thành lập Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (11/10/1951 – 11/10/2026).
Đặt con người ở vị trí trung tâm của chuyển đổi số
SSHE 2026 diễn ra trong bối cảnh Trường Khoa học Nhân văn vừa được thành lập trên cơ sở hợp nhất bốn khoa Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý và Triết học của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Hội thảo là diễn đàn trao đổi học thuật về vai trò của khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trước những thay đổi do công nghệ số mang lại.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng công nghệ không còn đơn thuần là công cụ mà đã trở thành môi trường con người sống, làm việc và nghiên cứu hằng ngày. Bên cạnh việc thúc đẩy các đột phá công nghệ, cần quan tâm đến chủ thể tạo ra những đột phá ấy, cách thức thành quả công nghệ phục vụ con người và tác động của môi trường số đến đời sống tinh thần, tâm lý, hệ giá trị. Đây cũng là những vấn đề đặt ra đối với khoa học xã hội, nhân văn và khoa học giáo dục.
Trong báo cáo đề dẫn, PGS.TS Hà Văn Minh, Trưởng khoa Ngữ văn, Trường Khoa học Nhân văn, nhấn mạnh chuyển đổi số đang làm thay đổi cách con người tạo lập, lưu giữ, phân phối, kiểm chứng và sử dụng tri thức. Khả năng tiếp cận thông tin về quá khứ ngày càng mở rộng, nhưng việc xác định nguồn gốc, tính xác thực và bối cảnh của thông tin cũng trở nên phức tạp hơn.
Theo đó, khi đưa di sản lên không gian số, cần làm rõ nguồn tư liệu, phân biệt tư liệu gốc với nội dung phục dựng, xác định chủ thể có quyền diễn giải và trách nhiệm đối với những sai lệch có thể phát sinh. Đây là những vấn đề quan trọng nhằm bảo đảm tính xác thực và trách nhiệm trong quá trình số hóa, giới thiệu di sản.
76 tham luận mở rộng hướng tiếp cận di sản trong thời đại số
Hội thảo nhận được 76 tham luận thuộc các lĩnh vực ngữ văn, lịch sử, triết học, nghiên cứu và giáo dục di sản. Các chủ đề trải rộng từ văn bản cổ, ngôn ngữ, văn học, ký ức và bản sắc văn hóa đến bảo tàng số, bản đồ số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường (VR/AR), công nghiệp văn hóa, du lịch thông minh, quản trị dữ liệu và quyền sở hữu số.
Các tham luận cho thấy công nghệ mở ra nhiều khả năng mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Công nghệ số hỗ trợ số hóa, liên kết và phổ biến tư liệu; AI góp phần nhận dạng, phân loại và xử lý dữ liệu; trong khi VR/AR tạo điều kiện tái hiện không gian lịch sử, mở rộng trải nghiệm của công chúng.
Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với kiểm chứng. Một sản phẩm phục dựng có hình ảnh trực quan, hấp dẫn chưa chắc phản ánh chính xác lịch sử nếu thiếu căn cứ tư liệu đáng tin cậy. Dữ liệu chỉ có thể trở thành tri thức lịch sử sau quá trình khảo chứng, đối chiếu và diễn giải bằng năng lực chuyên môn của con người.
Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu và giáo dục di sản cần gắn với xác minh xuất xứ tư liệu, phân biệt chứng cứ với giả thuyết, tôn trọng quyền diễn giải, quyền sở hữu dữ liệu, đạo đức công nghệ và vai trò chủ thể của cộng đồng sở hữu di sản. Đây không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là cơ sở để bảo đảm di sản được giới thiệu và tiếp cận một cách có trách nhiệm trong môi trường số.
Giáo dục di sản hướng tới trải nghiệm và kiểm chứng
Trong lĩnh vực giáo dục, hội thảo ghi nhận nhiều hướng đổi mới phương pháp dạy học thông qua di sản, như xây dựng bảo tàng số, hồ sơ học tập điện tử; ứng dụng AI, VR/AR trong dạy học lịch sử, văn học và trải nghiệm di sản; phát triển mô hình học tập dựa trên dự án và học tập tích hợp.
Điểm chung của các phương pháp này là chuyển từ truyền đạt kiến thức một chiều sang tổ chức cho người học chủ động khảo sát, đối chiếu tư liệu, phân tích hiện vật và kiểm chứng thông tin. Qua đó, di sản không chỉ là nguồn tư liệu phục vụ học tập mà còn trở thành môi trường để hình thành năng lực tìm hiểu, tư duy phản biện và nhận thức lịch sử, văn hóa.
Những vấn đề được thảo luận tại SSHE 2026 có ý nghĩa thiết thực đối với các hoạt động của Quỹ Hỗ trợ bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam, trong đó có chuỗi livestream “Chạm Di sản – Ký ức đô thị” phối hợp cùng TikTok Việt Nam, sáng kiến giáo dục di sản tích hợp công nghệ HeritageFlash XR và chương trình Địa phương số (dLocals).
Khi nội dung di sản ngày càng được lan tỏa trên các nền tảng số, việc mở rộng khả năng tiếp cận cần song hành với yêu cầu về nguồn gốc tư liệu, tính xác thực và trách nhiệm trong diễn giải. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các hoạt động truyền thông, giáo dục và ứng dụng công nghệ góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đồng thời tôn trọng những giá trị lịch sử, văn hóa và vai trò của cộng đồng sở hữu di sản.
Các tham luận tiêu biểu tại hội thảo được tuyển chọn, công bố trong kỷ yếu “Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số”, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2026.